ZADNJI BOJEVNIŠKI KRALJI EVROPE

NOVE EPIZODE OB SREDAH OB 21.00

WALKA Z MUZUŁMANAMI W XI WIEKU

Pierwsza wyprawa krzyżowa do Ziemi Świętej wyruszyła jesienią 1096 roku. Wezwał do niej rok wcześniej papież Urban II. Nie było to bynajmniej pierwsze nawoływanie do ruchów zbrojnych przeciwko innowiercom.

W VIII wieku tereny dzisiejszej Hiszpanii opanowały wojska arabskie pod wodzą Tarika ibn Zijada. Skłócone i osłabione wewnętrznie księstwo Wizygotów szybko uległo. Półwysep Iberyjski nie został jednak opanowany w całości, a opór tych, którzy nie dali się ujarzmić, trwał. W 722 roku, 11 lat po inwazji arabskiej, na północnym zachodzie powstało królestwo Asturii. W wyniku jego działań w 742 roku zaczęło się formować królestwo Leónu. W 1063 roku papież Aleksander II, ten sam, który poprze pretensje Wilhelma Bękarta do tronu angielskiego, wezwał wszystkich władców chrześcijańskich do udzielenia wsparcia chrześcijanom walczącym z niewiernymi. Rekonkwista z wolna nabierała rozpędu.

Pierwsza krucjata

Chociaż zwarta wyprawa zbrojna nie ruszyła na ziemie hiszpańskie od razu, można przyjąć, że właśnie Aleksander II zainicjował wyprawy krzyżowe. Narodziła się idea krucjaty, zbrojnej ponadnarodowej ekspedycji chrześcijan. 30 lat później papież Urban II ponowił odezwę. Tym razem jednak rycerstwo miało ruszyć ku Jerozolimie.

Seldżukidzi – plemiona tureckie, które przyjęły nazwę od swego pierwszego wodza Seldżuka (?–1007) – mocno urośli w siłę, stworzyli własne państwo (ok. 1040 roku) i kontynuowały ekspansję. Cesarstwo bizantyjskie poniosło dotkliwą klęskę w bitwie pod Manzikert (1071 rok), po której do niewoli tureckiej trafił cesarz Roman Diogenes. Seldżukidzi zajęli ziemie cesarskie w Anatolii i dalej parli na Bizancjum.

Aleksy I – bizantyjski cesarz, który 10 lat wcześniej zmagał się z zalewem Normanów – znów mierzył się z narastającymi zagrożeniami. Poza Turkami seldżukickimi na Bizancjum nastawali od zachodu Serbowie, od północnego zachodu plemiona słowiańskie, a od północy plemiona Połowców i Kumanów. Dodatkowo cesarstwo było skonfliktowane wewnętrznie, wpływy zyskiwały różnorakie sekty, potrzebna była większa liczba zbrojnych. Prośba Aleksego po dotarciu do chrześcijan zachodnich i przedstawieniu na synodzie w Piacenzie w 1095 roku wywołała niespodziewany odzew. Na wezwanie Aleksandra stawiło rycerstwo z Normandii, Francji i Anglii. Nie zjawili się natomiast przedstawiciele księstw z Półwyspu Iberyjskiego, którym papież ponoć zabronił udziału w wyprawie, wyznaczając jednocześnie inne zadania.

Rekonkwista

Zmagania chrześcijan z Maurami na terenie dzisiejszej Hiszpanii i Portugalii trwały aż do XV wieku. W początkowym etapie bardziej nakierowane były na zajęcie ziem oraz pozyskanie dóbr i złota. Około połowy XI wieku dało się zauważyć wspólne chrześcijańskie stanowisko. Wcześniej nie zawsze chrześcijanie mówili jednym głosem, wśród nich też występowały poważne tarcia. Między XI a XIII wiekiem ukształtowały się dwa chrześcijańskie dominujące ośrodki państwowości. Jeden to Kastylia połączona z Leónem (od 1230 roku), drugi zaś to Aragonia od 1137 roku połączona z Katalonią.

Po stronie muzułmańskiej w 929 roku doszło do utworzenia Kalifatu Kordoby, który działał do 1031 roku. Kalifat – odpowiednik europejskiego cesarstwa – powstał z zawiązanego wcześniej emiratu – odpowiednika księstwa. Świat muzułmański również nie był jednolity, zmagał się z własnymi problemami, niejednokrotnie ulegał wewnętrznym rozłamom i grzązł w rywalizacjach emirów.

Przez pewien czas, pod panowaniem dynastii Umajjadów, Kalifat Kordoby był państwem względnie tolerancyjnym, ale wraz z nadejściem dynastii Almorawidów przyszła także bezwzględność w stosunku do innowierców. Fanatyczni Almorawidzi nie zdołali jednak utrzymać jedności ziem Półwyspu Iberyjskiego, co po rozpadzie Kalifatu na mniejsze organizmy państwowe bardzo je osłabiło, choć dalej z pewnym powodzeniem przeciwstawiali się postępom na południe króla Leónu (później również i Kastylii) Alfonsa VI (10401109).

Tymczasem chrześcijanie rośli w siłę. W 1085 roku w ich ręce wróciło Toledo – bogate miasto, ważny ośrodek kultury i rzemiosła. To tu Alfons VI wcześniej znalazł schronienie podczas rywalizacji o władzę ze swymi braćmi. Po zajęciu miasta obwołał się władcą dwóch religii i ustanowił Toledo swoją stolicą.

W XII wieku odzyskiwanie ziem zagarniętych przez Maurów nabrało rozpędu. Ze wsparciem pospieszyli krzyżowcy, a w XIII wieku walka z Maurami zyskała jeszcze większe znaczenie, kiedy obwołano ją krucjatą.

MORZE ŚRÓDZIEMNE I SYCYLIA

Od 535 roku Sycylia pozostawała pod panowaniem Bizancjum. Po 300 latach została podbita przez Arabów na kolejne dwa wieki. W tym czasie Ifrikjja – średniowieczna kraina obejmująca swoją powierzchnią afrykańskie wybrzeże dzisiejszej Libii, Tunezji i Algierii – stała się przedmiotem walk między Bizancjum a rosnącymi w siłę Arabami. Już w 666 roku z opanowanego wcześniej Egiptu Okba ibn Nafi zorganizował wyprawę w głąb Ifrikiji.

Mahometańscy piraci

W 695 roku Arabowie zdobyli Kartaginę, pokonali też koczownicze plemiona berberyjskie w głębi lądu. W arabskie ręce dostały się porty i nadmorskie miasta – wraz ze statkami. Arabowie – mieszkańcy pustyni – szybko opanowali sztukę żeglarską i w IX wieku walki z chrześcijanami objęły także Morze Śródziemne. W 846 roku Arabom udało się zdobyć Rzym, gdzie sprofanowali bazylikę św. Piotra. Dwa lata później padła Marsylia, a po niej złupiono i zniszczono niemal całe Lazurowe Wybrzeże.

Do X wieku silne ośrodki arabskiego piractwa powstały na Sardynii i Korsyce. Najazdy nękały północne wybrzeża Morza Śródziemnego – Prowansję i Ligurię. Późniejszy historyk arabski Ibn Chaldun pisał, że był to czas, w którym żadna chrześcijańska jednostka nie mogła czuć się bezpiecznie. Wraz z okrzepnięciem islamu i stabilizacją sił obu armii wojowniczość mahometańskich piratów nieco osłabła.

Arabska Sycylia

W 800 roku Ibrahim I ibn al-Aghlab został emirem Ifrikiji. Na jej ziemiach powstał prężny emirat Aghlabidów, który w 827 roku najechał Sycylię i sukcesywnie ją opanowywał. Palermo, zdobyte w 831 roku, stało się nową stolicą. Ostatni bastion oporu bizantyjskiego – miasto Taormina – padł w 902 roku. Wyspa zyskała na tym podboju, rozwinął się handel, kultura i sztuka. Arabowie sprowadzili też nowe rośliny uprawne – cytrusy. Interesy prowadzili tu zarówno kupcy muzułmańscy, jak i chrześcijańscy.

Po obaleniu dynastii Aghlabidów w 909 roku zachwiała się zależność Sycylii od emiratu afrykańskiego, jednak dopiero w 943 roku ogłoszono niepodległość wyspy. Emirem Sycylii został Hassan al-Kalbi, powstała więc nowa dynastia Kalbidów panująca do 1053 roku. Szybko uwikłała się jednak w spory wewnętrzne i konflikty dynastyczne, a siła Arabów zmalała.

Normanowie

O swoje dawne włości upomniało się Bizancjum. Wewnętrzne osłabienie wyspy sprzyjało bizantyjskim próbom jej odbicia, w których brał również udział Harald Hardrada – późniejszy król Wikingów i uzurpator do tronu angielskiego w 1066 roku. Nieporozumienia w gronie dowództwa bizantyjskiego nie pozwoliły na trwały sukces, a miejsce wojsk Bizancjum zajęły w 1061 roku siły Normanów. Inwazją dowodził Roger I de Hauteville (10311101). Walki o wyspę trwały 30 lat. Ostatecznie zakończyły się całkowitym wyparciem muzułmanów w 1091 roku po zajęciu ostatniego punktu oporu – miasteczka Noto.

Bizancjum prowadziło bierną politykę wobec Sycylii. Zajęte narastającymi problemami wewnętrznymi i zewnętrznymi nie angażowało się w sprawy utraconej prowincji. Po opanowaniu wyspy Roger I ogłosił się wasalem swojego starszego brata – Roberta Guiscarda (10161085) – dążącego w tym czasie do opanowania Italii. Syn Rogera I – Roger II de Hauteville’a (10951154) – ogłoszony został pierwszym królem Sycylii w 1130 roku. Królestwo Sycylii było państwem tolerancyjnym, w którym żyli obok siebie wyznawcy obu wielkich religii. Król dużą wagę przywiązywał do rozwoju nauki, w czym znaczny udział mieli uczeni arabscy.